Bỏ qua tới nội dung

Dầu bánh răng công nghiệp: cách chọn độ nhớt ISO VG

Dầu bánh răng công nghiệp được chọn theo thứ tự cố định: tài liệu của hãng hộp số trước, rồi đến vận tốc vòng của cặp bánh răng chậm nhất và nhiệt độ dầu thực tế trong hộp số, sau cùng mới là chuyện dầu khoáng hay tổng hợp. Cấp ISO VG không có mặc định đúng cho mọi máy. Với cùng một hộp số quay chậm, dầu nóng thêm 15°C có thể đẩy cấp phù hợp từ VG 320 lên VG 680.

Tóm tắt nhanh

  • ISO VG là độ nhớt ở 40°C, mỗi cấp cho phép sai lệch 10%: VG 150 là 135-165, VG 220 là 198-242, VG 320 là 288-352 mm²/s.
  • Độ nhớt cần chọn theo nhiệt độ dầu trong hộp số và vận tốc vòng, không theo nhiệt độ môi trường và không theo cảm giác “đặc thì bền”.
  • Hạng dầu (CKC, CKD, CLP) quyết định khả năng chịu tải và chịu nhiệt; cùng cấp VG 220 vẫn có thể là hai loại dầu khác hẳn nhau.
  • Dầu tổng hợp PAO đáng cân nhắc khi dầu nóng, chạy liên tục hoặc khó dừng máy để thay dầu; PAG thì không được pha với dầu khoáng.

Bài này dành cho kỹ sư cơ điện, tổ bảo trì và bộ phận mua hàng cần đặt dầu cho hộp giảm tốc, hộp số băng tải, máy trộn, máy nghiền. Nội dung đi từ cách đọc ký hiệu trên can dầu, quy trình chọn độ nhớt bốn bước theo tiêu chuẩn AGMA, đến so sánh dầu khoáng EP với dầu tổng hợp và các dấu hiệu cho thấy đã chọn sai.

Đọc ký hiệu trên can dầu: ISO VG, CKD, CLP, AGMA

Một can dầu bánh răng thường mang ba nhóm ký hiệu. Nhóm đầu là cấp độ nhớt ISO VG theo ISO 3448: con số là độ nhớt động học ở 40°C, tính bằng mm²/s (cSt). Nhóm thứ hai là hạng hiệu năng theo ISO 6743-6 và ISO 12925-1, ví dụ CKC hoặc CKD. Nhóm thứ ba là mã theo tiêu chuẩn vùng, như CLP của DIN 51517-3 hoặc cấp AGMA của Mỹ.

Cách đọc ký hiệu ISO L-CKD 220 và thang hạng dầu bánh răng kín CKB, CKC, CKD, CKE Đọc ký hiệu ISO L-CKD 220 ISO-L CKD 220 Nhóm L: dầu bôi trơn, công nghiệp (ISO 6743) Hạng cho bánh răng kín: cực áp, chống mài mòn, bền nhiệt và bền oxy hoá hơn CKC Cấp ISO VG 220: 198-242 mm²/s đo ở 40°C (ISO 3448) Thang hạng dầu bánh răng kín (ISO 6743-6:2018) CKB Chống gỉ, chống oxy hoá tải nhẹ đến vừa CKC CKB cộng thêm cực áp và chống mài mòn CKD CKC cộng thêm bền nhiệt và bền oxy hoá CKE Ma sát thấp, dùng cho bánh răng trục vít Trên cùng sản phẩm thường có thêm DIN 51517-3 CLP và AGMA 9005 (EP). Hạng dầu đọc theo cả cụm ba chữ, từng chữ lẻ không có nghĩa riêng.
Sơ đồ khái niệm đọc ký hiệu dầu bánh răng. Nguồn hạng dầu: ISO 6743-6:2018; cấp độ nhớt: ISO 3448.

Hạng CLP của DIN 51517-3 là bộ yêu cầu tối thiểu cho dầu bánh răng có phụ gia chống ăn mòn, chống oxy hoá và cực áp, chủ yếu dùng cho bôi trơn tuần hoàn và ngâm dầu. Hai thang AGMA và ISO VG cùng dùng chung dải độ nhớt, nên bảng dưới đây dùng để đổi qua lại khi tài liệu hộp số ghi theo chuẩn Mỹ.

Cấp ISO VG Độ nhớt ở 40°C (mm²/s) Cấp AGMA
VG 100 90 - 110 3, 3 EP
VG 150 135 - 165 4, 4 EP
VG 220 198 - 242 5, 5 EP
VG 320 288 - 352 6, 6 EP
VG 460 414 - 506 7 C, 7 EP
VG 680 612 - 748 8 C, 8 EP

Cấp ISO VG của dầu bánh răng công nghiệp không liên quan đến cấp SAE (80W-90, 85W-140) trên dầu cầu, hộp số ô tô. Hai hệ đo bằng hai phép khác nhau, đừng đổi qua lại bằng con số.

Chọn độ nhớt dầu bánh răng theo 4 bước

Độ nhớt là thông số đầu tiên cần chốt, vì lệch độ nhớt là một trong những lỗi phổ biến nhất khi bôi trơn hộp số. Dầu quá loãng làm màng dầu giữa hai mặt răng mỏng đi, dầu quá đặc làm hộp số nóng và hao điện. AGMA 9005-F16 đưa ra phương pháp chọn dựa trên vận tốc vòng, nhiệt độ dầu và chỉ số độ nhớt (VI) của dầu. Có thể làm theo bốn bước sau.

  1. Tra tài liệu hãng hộp số: biển tên hoặc sổ tay ghi cấp ISO VG và hạng dầu. AGMA 9005 nêu rõ tiêu chuẩn không thay thế khuyến cáo riêng của nhà sản xuất hộp số, nên đây là căn cứ ưu tiên số một.
  2. Tính vận tốc vòng của cặp bánh răng chậm nhất: v = π × d × n / 60, với d là đường kính vòng chia (mét), n là số vòng/phút. Ví dụ d = 0,4 m, n = 250 vòng/phút cho v ≈ 5,2 m/s.
  3. Đo nhiệt độ dầu trong hộp số (nhiệt độ dầu cấp cho răng, không phải nhiệt độ phòng), rồi tra Phụ lục B của AGMA 9005-F16 theo vận tốc vòng và VI của dầu. Bảng có sẵn cho bánh răng trụ, nghiêng, côn; trục vít có bảng riêng.
  4. Kiểm điểm đông đặc: dầu phải đông đặc thấp hơn nhiệt độ môi trường thấp nhất lúc khởi động ít nhất 5°C. Dưới ngưỡng đó cần dầu có điểm đông đặc thấp hơn, thường là tổng hợp PAO, hoặc sấy dầu trước khi chạy.

Bước ba là chỗ nhiều bài hướng dẫn bỏ qua. Robert Errichello, chuyên gia bánh răng trả lời độc giả trên tạp chí Gear Technology, trích Bảng B.1 để trả lời một ca cụ thể: hộp số dầu khoáng VI 90, vận tốc vòng 1,0-2,5 m/s. Kết quả cho thấy độ nhớt cần thiết tăng rất nhanh theo nhiệt độ dầu.

Cấp ISO VG khuyến nghị theo nhiệt độ dầu: 50°C chọn VG 320, 55-60°C chọn VG 460, 65°C chọn VG 680 Nhiệt độ dầu tăng, cấp ISO VG cần chọn tăng theo Dầu khoáng VI 90, vận tốc vòng 1,0 đến 2,5 m/s. Độ dài thanh tỉ lệ với độ nhớt danh định ở 40°C. Dầu 50°C ISO VG 320 288 - 352 mm²/s Dầu 55-60°C ISO VG 460 414 - 506 mm²/s Dầu 65°C ISO VG 680 612 - 748 mm²/s Dầu chỉ nóng đến 50°C thì VG 320 là đủ; dầu nóng hơn cần cấp cao hơn hoặc dầu có VI cao hơn 90.
Số liệu trích từ ANSI/AGMA 9005-F16, Bảng B.1, do R. Errichello dẫn trong Gear Technology (9-10/2018). Chỉ đúng với điều kiện nêu trên.

Hai điều rút ra từ ví dụ này. Thứ nhất, con số “220 hay 320” chỉ có nghĩa khi đã biết nhiệt độ dầu và vận tốc vòng. Thứ hai, muốn dùng cấp thấp hơn thì phải hạ nhiệt độ dầu (làm mát) hoặc đổi sang dầu có VI cao hơn, vì độ nhớt của dầu VI cao tụt ít hơn khi nóng.

Quy tắc nâng một cấp của Falk (Rexnord). Với hộp giảm tốc Falk đặt trong nhà, nhiệt độ môi trường 21-52°C, hãng cho phép tăng một cấp ISO so với bảng chuẩn, tức VG 320 thay cho VG 220 (không áp dụng cho hộp số tốc độ cao). Đây là quy tắc của hãng cho dòng hộp số của họ, không phải luật chung cho mọi hộp số.

VG 150, 220 hay 320: đọc kết quả thế nào cho đúng

Ba cấp này nằm cạnh nhau trên thang ISO, mỗi cấp đặc hơn cấp trước khoảng 45-50%: VG 220 so với VG 150 là 1,47 lần, VG 320 so với VG 220 là 1,45 lần. Nghĩa là nhảy một cấp là thay đổi lớn, đủ làm thay đổi nhiệt độ dầu và điện năng tiêu thụ.

Hướng chung theo AGMA và hãng hộp số: vận tốc vòng càng thấp và nhiệt độ dầu càng cao thì cấp càng cao; vận tốc vòng cao và dầu mát thì cấp thấp hơn. VG 150 dành cho cặp bánh răng chạy nhanh hoặc dầu mát, VG 320 cho chạy chậm hoặc dầu nóng, VG 220 nằm giữa. Ranh giới chính xác của từng hộp số phải lấy từ Bảng B.1 đến B.4 của AGMA 9005-F16 hoặc từ sổ tay hãng, vì mỗi bảng ứng với một chỉ số độ nhớt khác nhau.

Khi đổi sang hãng dầu khác, cần so cả cấp VG lẫn hạng dầu, không chỉ so cấp. Bảng chuyển đổi tương đương các hãng đã có sẵn tại bảng chuyển đổi tương đương các loại dầu; sau khi đổi, đối chiếu lại hạng CKC, CKD hoặc CLP mà hãng hộp số yêu cầu.

Dầu khoáng EP hay dầu tổng hợp: so sánh theo tiêu chí

Dầu khoáng cực áp (EP) là loại dầu bánh răng công nghiệp thông dụng, thường ghi AGMA 9005 (EP) hoặc DIN 51517-3 CLP. Dầu tổng hợp gốc PAO được chọn khi dầu nóng, chạy liên tục, khởi động ở nhiệt độ thấp hoặc hộp số khó tiếp cận để thay dầu. Bảng dưới lấy số liệu điển hình từ tài liệu hãng cho hai dòng sản phẩm đại diện.

Tiêu chí Dầu khoáng EP (ví dụ nhóm Energol GR-XP) Dầu tổng hợp PAO (Omala S4 GX)
Dầu gốc Dầu khoáng tinh chế, phụ gia cực áp lưu huỳnh - phốt pho Hydrocacbon tổng hợp (polyolefin) cùng phụ gia cực áp
Chỉ số độ nhớt (VI) Từ 95 trở lên (nhóm GR-XP, giá trị điển hình) 160 (Omala S4 GX 220)
Điểm đông đặc điển hình Khoảng -15°C (GR-XP 320, tuỳ bản tài liệu của hãng) -45°C (Omala S4 GX 220)
Điều kiện dùng hãng nêu Bôi trơn tuần hoàn hoặc ngâm dầu, bánh răng trụ và côn; nhiệt độ dầu không nên vượt 120°C (BP) Tải nặng, nhiệt độ cao hoặc dao động rộng; chạy được đến nhiệt độ dầu 120°C (Shell)
Pha trộn Không pha với dầu PAG (không tương thích) Tương thích dầu khoáng, không cần quy trình chuyển đổi đặc biệt; không pha để giữ trọn lợi ích
Chi phí Thấp hơn Cao hơn, cần cân nhắc theo chu kỳ thay dầu

Lưu ý: hai cột lấy số liệu của hai cấp khác nhau (GR-XP 320 và Omala S4 GX 220) vì đó là bảng số hãng công bố; khi chọn thật phải so cùng cấp. Điểm cần nhớ thêm: do VI cao, dầu tổng hợp thường cho phép giảm một cấp ISO so với khuyến cáo dầu khoáng của hãng thiết bị, vì độ nhớt hiệu dụng khi nóng của dầu tổng hợp gần bằng dầu khoáng cấp cao hơn (tài liệu Precision Lubrication for Industrial Gears). Cũng theo tài liệu này, chỉ nên đổi sang tổng hợp khi chi phí chuyển đổi được bù lại.

Dầu tổng hợp PAG khác PAO ở chỗ không tương thích với dầu khoáng và PAO. Khi chuyển, phải xả sạch và thực hiện quy trình súc rửa, thay thế dầu bôi trơn công nghiệp trước khi đổ dầu mới.

Dầu bánh răng Sơn Lâm theo từng nhóm

Trên website Sơn Lâm hiện có dầu bánh răng của nhiều hãng. Tài liệu từng sản phẩm đã ghi sẵn cấp và chỉ tiêu; ví dụ dầu bánh răng Shell có nhóm Omala S4 GX gốc tổng hợp, còn dầu bánh răng BP có Energol GR-XP gốc khoáng cực áp.

Danh mục còn có dầu bánh răng Mobil, dầu bánh răng Total, dầu bánh răng Caltex (trong đó có Caltex Meropa 100, dầu cực áp cho hộp giảm tốc, băng tải, máy nghiền) và dầu bánh răng Miền Bắc Petrol.

Dấu hiệu đã chọn sai dầu bánh răng

Hộp số bôi trơn sai hiếm khi hỏng ngay. Mỗi dạng hỏng lộ ra theo nhịp riêng: cào xước (scuffing) xảy ra tức thì và thường khởi phát lúc chạy rà đầu tiên khi mặt răng chưa mài nhẵn, còn tróc rỗ vi mô và tróc rỗ cần thời gian tích lũy mới thấy rõ. Vì vậy cần biết những dấu hiệu sau trước khi đến lúc phải thay bánh răng.

  • Mặt răng có vệt xám mờ, trông như phủ sương (micropitting): dầu thiếu độ nhớt hoặc thiếu phụ gia chống tróc rỗ vi mô, hoặc dầu quá nóng.
  • Rỗ li ti vùng chân răng dưới đường chia (pitting): quá tải tiếp xúc kéo dài, làm bề mặt răng rỗ dần.
  • Vệt xước, kim loại bị hàn dính trên mặt răng (scuffing): dầu quá loãng, thiếu cực áp, hoặc thiếu dầu cấp.
  • Vỏ hộp số nóng hơn mức quen và tốn điện hơn: dầu quá đặc, tổn thất khuấy dầu tăng.
  • Dầu biến chất, sẫm màu, có cặn: dầu oxy hoá do nhiệt độ vượt giới hạn của loại dầu gốc.

Nguyên nhân hỏng dầu thường gặp theo Errichello gồm chọn sai loại dầu, sai độ nhớt hoặc sai gói phụ gia; oxy hoá do nhiệt độ quá cao so với loại dầu gốc; nhiễm bẩn rắn, nước, khí hoặc dầu khác; và thiếu dầu cấp. Dầu có độ nhớt cao hơn thường hỗ trợ chống tróc rỗ vi mô, nhưng nếu gói phụ gia không đủ thì tăng độ nhớt cũng không cứu được. Muốn biết dầu còn dùng được không, hãy lấy mẫu dầu đang sử dụng đúng cách để phân tích độ nhớt, nước và kim loại mài mòn.

Câu hỏi thường gặp

Dầu bánh răng 220 và 320 khác nhau thế nào?

Hai cấp khác nhau ở độ nhớt động học ở 40°C: VG 220 nằm trong khoảng 198-242 mm²/s, VG 320 trong khoảng 288-352 mm²/s, tức cấp 320 đặc hơn khoảng 45%. Cấp nào đúng phụ thuộc nhiệt độ dầu và vận tốc vòng của hộp số, không phải cấp nào “mạnh” hơn. Hộp số quay chậm hoặc dầu nóng thường cần cấp cao hơn.

CKC và CKD khác nhau thế nào?

CKC là dầu bánh răng kín có phụ gia cực áp và chống mài mòn cho bánh răng chạy ở nhiệt độ ổn định bình thường; CKD là CKC cộng thêm độ bền nhiệt và bền oxy hoá cao hơn cho bánh răng chạy nóng (ISO 6743-6:2018). Những dầu như Shell Omala S4 GX và Total Carter EP ghi CKD cùng với CLP theo DIN 51517-3. Hãy chọn đúng hạng mà hãng hộp số yêu cầu.

Có trộn được dầu bánh răng khoáng và tổng hợp không?

Tùy loại tổng hợp. Dầu PAO như Shell Omala S4 GX tương thích với dầu khoáng và không cần quy trình chuyển đổi đặc biệt, nhưng Shell khuyên không pha để giữ trọn lợi ích. Dầu PAG không tương thích với dầu khoáng và PAO, nên khi đổi phải xả sạch và súc rửa hộp số trước.

Bao lâu thì thay dầu bánh răng công nghiệp?

Không có một con số giờ chạy chung cho mọi hộp số. Chu kỳ khởi điểm lấy từ khuyến cáo của hãng hộp số, sau đó điều chỉnh theo kết quả phân tích dầu định kỳ. Trang sản phẩm Sơn Lâm ghi Omala S4 GX có tuổi thọ dầu 10.000 giờ ở 80°C; tham khảo thêm bài về hạn sử dụng dầu nhớt bôi trơn.

Hộp số trục vít có dùng dầu EP được không?

Không nên tự quyết. Từ bản AGMA 9005-D94, dầu EP không còn được khuyến nghị cho bánh răng trục vít, và Shell khuyến cáo dòng Omala W riêng cho trục vít tải nặng. Bánh vít thường làm bằng hợp kim đồng, nên phải đối chiếu hạng CKE hoặc khuyến cáo của hãng hộp số trước khi chọn dầu.

Kết luận

Đúng độ nhớt, đúng hạng dầu, đúng loại dầu gốc, theo đúng thứ tự đó, là cách chọn dầu bánh răng công nghiệp ít rủi ro nhất. Chuẩn bị sẵn hãng và model hộp số, công suất, vòng quay đầu vào, tỉ số truyền, nhiệt độ dầu khi chạy và loại dầu đang dùng, Sơn Lâm sẽ đối chiếu giúp cấp VG và hạng dầu phù hợp. Liên hệ tư vấn chọn dầu theo thông số hộp số: hotline 024 39 515 117 hoặc 0916 652 996.

Xem các dòng dầu bánh răng công nghiệp Sơn Lâm đang phân phối: trang dầu bánh răng, gồm sản phẩm của nhiều hãng để so sánh theo cấp độ nhớt và tiêu chuẩn.

Nguồn tham khảo

  1. Anton Paar Wiki, AGMA classification - viscosity table (AGMA 9005-D94), https://wiki.anton-paar.com/en/agma-viscosity-classification/ (đọc 21/11/2026)
  2. Rexnord, Falk Enclosed Gear Drives - Lubrication Recommendations 128-010, https://www.rexnord.com/contentitems/techlibrary/documents/128-010_manual (đọc 21/11/2026)
  3. ISO 6743-6:2018, Classification - Family C (gear systems), bản xem trước, https://cdn.standards.iteh.ai/samples/70818/2b5fcb99df494431a27e649c3e78f646/ISO-6743-6-2018.pdf (đọc 21/11/2026)
  4. ISO 12925-1:2024, Specifications for lubricants for enclosed gear systems, https://www.iso.org/standard/87200.html (đọc 21/11/2026)
  5. DIN Media, DIN 51517-3:2018-09 Schmieröle CLP, Mindestanforderungen, https://www.dinmedia.de/de/norm/din-51517-3/290902488 (đọc 21/11/2026)
  6. ANSI/AGMA 9005-F16 Industrial Gear Lubrication, bản xem trước, https://webstore.ansi.org/preview-pages/AGMA/preview_ANSI+AGMA+9005-F16.pdf (đọc 21/11/2026)
  7. R. Errichello, Lubrication: Viscosity and Macropitting, Gear Technology 9-10/2018, https://ik.imagekit.io/agmamedia/gt/issues/0918x/viscosity-macropitting.pdf (đọc 21/11/2026)
  8. J. McGuinn, Coming Clean on Gearbox Lubrication, Gear Technology 9/2017 (ý kiến FZG và R. Errichello), https://ik.imagekit.io/agmamedia/gt/issues/0917x/gearbox-lubrication.pdf (đọc 21/11/2026)
  9. K.G. McKenna và cộng sự, High-Performance Industrial Gear Lubricants for Optimal Reliability, Power Transmission Engineering 10/2010, https://ik.imagekit.io/agmamedia/issues/1010/mckenna.pdf (đọc 21/11/2026)
  10. Precision Lubrication for Industrial Gears (WP1901), https://www.descase.com/wp-content/uploads/2020/04/WP1901_Precision-Lubrication-for-Industrial-Gears-2.pdf (đọc 21/11/2026)
  11. Shell, Technical Data Sheet Shell Omala S4 GX 220, https://www.shell.com.qa/content/dam/shell/assets/en/qatar/documents/shell-omala-s4-gx-220.pdf (đọc 21/11/2026)
  12. BP, Energol GR-XP range, https://www.bp.com/en_ae/arabia_lubricants/home/products-and-services/industrial-oils-and-fluids/industrial-gear-oils/energol-gr-xp-range.html ; bảng số liệu kỹ thuật Energol GR-XP (04/09/2013), https://www.perma-tec.com/_Resources/Lubricants/Castrol%20BP/Energol_GR_XP_220_TDS_de.pdf (đọc 21/11/2026)
  13. Mobil, Mobilgear XMP Series và Mobil SHC Gear Series, https://www.mobil.com/en-vn/industrial/pds/gl-xx-mobilgear-xmp-series (đọc 21/11/2026)
  14. Trang sản phẩm Sơn Lâm (mô tả và chỉ tiêu từng sản phẩm), https://sonlamlube.com/danh-muc/shell/dau-banh-rang-shell/ (đọc 21/11/2026)

Liên hệ với chúng tôi

Cần tư vấn chọn dầu hoặc báo giá theo số lượng, để lại số điện thoại, kỹ thuật Sơn Lâm gọi lại trong giờ làm việc.

Zalo Messenger Gọi ngay